O Kaukazie i o Rosji
„Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli” to książka arcyciekawa. Wyszła spod pióra Mateusza Gralewskiego aka Grali. Chłopskiego syna, który dzięki wsparciu swego pana feudalnego (bywali i tacy panowie! ) rozpoczął naukę w łęczyckim gimnazjum. Tam, zgodnie z ówczesnym trendem, przystąpił do rewolucjonistów. Komórka spiskowców została szybko zdekonspirowana. Siedemnastoletni chłopak w eskorcie żandarmów został odstawiony do warszawskiej Cytadeli. Z niej zaś, w kajdanach, popędzony na Kaukaz jako sołdat- niewolnik Imperatora. Z Kaukazu wraca dopiero po wojnie krymskiej, gdy nowy car ogłosił amnestię.
Zdolności młodego niewolnika zostały docenione przez komendanta garnizonu rosyjskiego do którego został przydzielony. Objął funkcję kancelisty sztabowego. Trudniąc się tym zajęciem, niejako służbowo, zjeździł niemal cały Kaukaz. Od Baku do Tamania. Dzięki doskonałej pamięci, po powrocie z zesłania, odtworzył to co widział przez lata niewoli. Mamy w tej książce doskonałe opisy kaukaskiej przyrody i etnografii. Mamy liczne sceny walk z dagestańskimi, czeczeńskimi czy czerkieskimi partyzantami. Mamy w końcu tragikomiczne anegdoty o absurdach wojskowo-biurokratycznej machiny Rosji Carów. Lektura to konieczna wszystkim zaciekawionych Kaukazem. Lektura to bardzo pożyteczna dla tych, którzy chcą zrozumieć Moskovię. Idealna na zimowe wieczory.
P. S.
Co autor zrobił, gdy wrócił? Znów spiskował przeciw Moskalom. Był nawet członkiem podziemnego rządu Rzeczpospolitej podczas powstania. Później przebywał na politycznej emigracji na Zachodzie. Na koniec życia zamieszkał we Lwowie zajmując się m. in badaniem etnografii Karpat.