Inni bohaterowie – kim są Ukraińcy? cz. 4
Wyszywanka na prerii – rola diaspory
Wielką rolę w kształtowaniu się ukraińskiej tożsamości miała i ma obecnie diaspora. W USA i Kanadzie w chwili powstania niepodległej Ukrainy żyło prawie dwa miliony osób pochodzenia ukraińskiego i rusińskiego. Mogła ona swobodnie kultywować tradycje zwalczane w USRR. Także język ukraiński nie był poddany presji rusyfikacyjnej[1].Silnym ośrodkiem powojennej emigracji politycznej było Monachium, gdzie rezydowało też wielu działaczy niepodległościowych i nacjonalistycznych jak np.Stepan Bandera czy Andrij Liwyckij. Ważnymi postacią postaciami byli intelektualiści tacy jak historyk Iwan Łysiak-Rudnycki czy eseista Bohdan Osadczuk[2].
Idee, które były żywe na emigracji po 1991 r. „wracały” na Ukrainę. Na przykład wielką rolę w przywróceniu pamięci o wielkim głodzie jako ludobójstwie Ukraińców miała powieść „Maria” Ułasa Samczuka, która obecnie jest na Ukrainie lekturą szkolną. Przeniesiono do Monachium w 1945 r. prywatną uczelnię wyższą – Wolny Uniwersytet Ukraiński,założony 17 I 1921 r. w Wiedniu.
Ukraiński nacjonalizm 1920-1947
Po upadku ukraińskiej rewolucji zwolennicy „Samostijnej Ukrainy” nie zrezygnowali z walki o nią. W 1920 r. powstała Ukraińska Wojskowa Organizacja. Nazwa zbliżona była do konspiracyjnej Polskiej Organizacji Wojskowej, a trzonem konspiracji byli oficerowie Strzelców Siczowych. Na jej czele stanął płk Jewhen Konowalec. Co ważne założyciele organizacji uważali, że ustrój kraju jest sprawą drugorzędną. Najważniejsze było dla nich wywalczenie państwa[1].W marcu 1923 r. Rada Ambasadorów potwierdziła prawa II RP do Galicji Wschodniej[2].Organizacja prowadziła jednak nadal swoją działalność. Bojownicy zaczęli też współpracować z wywiadem niemieckim i niechętnymi Polsce rządami Litwy i Czechosłowacji. W 1929 r. w Wiedniu z UWO i innych nacjonalistycznych grup wyłoniła się Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. OUN miała profil ideowy zbliżony do rumuńskiej „Żelaznej Gwardii” czy chorwackich„Ustaszy”[1].Bojownicy UWO/OUN dokonywali aktów sabotażu, zamachów terrorystycznych(szczególnie na zwolennikach kompromisu polsko-ukraińskiego), usiłowali wywołać powstanie ludności[2].
Trzeba tu zaznaczyć, że obok„podziemnego życia” istniała też polityka ukraińska najzupełniej legalna.Istniały legalne ukraińskie partie polityczne. Najsilniejszą było prawicowa i mogąca uchodzić za w jakimś stopniu nacjonalistyczną partia „UNDO” czyli Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne. Partia ta powstała w 1925 r. z połączenia ukraińskich partii centroprawicowych. Jej liderem był Wasyl Mudry.Pod wpływem przerażających wieści o głodzie deportacjach i terrorze dochodzących zza Zbrucza liderzy tej partii przyjęli kompromisową linię polityczną wobec państwa polskiego. Jej wyrazem była tzw. Ugoda polsko-ukraińska zawarta pomiędzy Mudrym a premierem Marianem Zyndram-Kościałkowskim.
Wcześniej swój „eksperyment wołyński” prowadził w latach 1930-1938 tamtejszy wojewoda Henryk Józefski. Starał się on by Ukraińcy byli na Wołyniu pełnoprawnymi gospodarzami. Program kompromisu został zerwany w 1938 r. kiedy ekipa sanacyjna zaczęła dryfować ku ideom „polonizacji Kresów”. Wyrazem tego była polityka „wzmacniania polszczyzny”, której symbolem była niesławna „rewindykacja” czyli wyburzanie Cerkwi prawosławnych na południowym Podlasiu Chełmszczyźnie. Te absurdalne akcje wywoływały liczne protesty także wśród Polaków o różnych poglądach polityczno-społecznych od konserwatystów po socjalistów. Mimo to akcja została przeprowadzona wzmacniając nastroje nienawiści i nieufności wobec „Lachów”. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w 1940 r. podzieliła się na frakcje „banderowską” i„melnykowską”[3].„Banderowcy” po nieudanej próbie odrodzenia ukraińskiej państwowości pod auspicjami Niemiec przeszli wobec nich do konspiracji[1].OUN (B) i jej zbrojne ramię Ukraińska Powstańcza Armia prowadziła bezwzględną walkę z partyzantką polską i sowiecką[2].Dokonali też bezlitosnej akcji przeciwko polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, uznanej przez polski parlament za ludobójstwo[3].Grzegorz Motyka szacuje liczbę jej ofiar na 80-100 tys., a Ewa Siemaszko na ponad 130 tys. Starała się też zwalczać niemiecką administrację i siły okupacyjne[4].Po 1944, aż do polowy lat 50-tych XX w. toczyli, jak to podkreśla dzisiaj ukraińska historiografia – zaciekłą walkę przeciwko sowieckiemu państwu. W toku tej partyzanckiej wojny z rąk UPA zginęło, zgodnie z danymi KGB, ok. 30 676. Z czego 8340 to żołnierze i funkcjonariusze sowieckich struktur „bezpieczeństwa”.Reszta to osoby uznane przez banderowców za kolaborantów. Podczas walk z UPA siły sowieckie zabiły (nie licząc zmarłych w łagrach) 153 tys. ludzi[5].Warto zauważyć, że większość zabitych przez UPA podczas walk z ZSRR to cywile ,których uznano za komunistów lub ich współpracowników. Ostatni oddział związany z UPA został rozbity w 1960 r.[6]Do walk z siłami komunistycznymi, jak i ataków na polskich cywilów, dochodziło też na terenach „nowej” Polski, a UPA starała się powstrzymać akcję wysiedleńczą ludności ukraińskiej i łemkowskiej. Istniała na tych terenach rozbudowana siatka konspiracyjna OUN. Dochodziło do porozumień pomiędzy upowcami a częścią polskiej partyzantki antykomunistycznej, choć wcześniej obie strony dokonały szeregu ataków przeciwko ludności cywilnej. Ostateczny kres działalności UPA na terenach Polski Ludowej przyniosła Akcja „Wisła” – operacja przeciwpartyzancka połączona z masowym wysiedleniem pozostałych jeszcze po wysiedleniu do ZSRR Ukraińców i Łemków na tzw. Ziemie Odzyskane[1].Struktury OUN-UPA istniały także na wschodniej Ukrainie[2]i w sowieckich łagrach[3].
Natomiast frakcja związana zAndrijem Melnykiem tzw. OUN (M ) stawiała na współpracę z III Rzeszą. Pod jej auspicjami powołano Dywizję SS „Galizien”/„Hałyczyna”. W 1943 r. Niemcy rozwiązali „melnykowską” Ukraińską Radę Narodową i aresztowali m.in. samego przywódcę frakcji[1].Sama SS Galizien („Hałyczyna”) cieszyła się wielką popularnością wśród ukraińskiej społeczności Dystryktu Galicja Generalnego Gubernatorstwa. Chęć wstąpienia w jej szeregi wyraziło 80 tysięcy tys. ochotników. Dywizja została rozgromiona przez Armię Czerwoną latem 1944 r. w czasie bitwy pod Brodami.Została odtworzona i walczyła z partyzantami na Słowacji i w Słowenii. Później jako 1. Dywizja Ukraińskiej Armii Narodowej ponownie walczyła z Armią Czerwoną.Ciemną stroną tej niewątpliwie bitnej, ale i zbrodniczej jednostki był udział w zbrodniach wojennych m.in. masakrze w Hucie Pieniackiej[2].Trzeba też mieć na uwadze fakt, że SS Galizien miała nie być używana do walk z aliantami zachodnimi, walczyć miała wyłącznie z Armią Czerwoną. Był to wymóg strony ukraińskie, na który Niemcy przystali[3].Melnykowcy od 1943 r. tworzyli też własne „leśne oddziały”. Były one jednak„przejmowane” przez banderowską UPA[4].
Godne wspomnienia są też oddziały tzw. Siczy Poleskiej dowodzone przez Tarasa Borowca ps. Taras Bulba. Oddziały te działały od 1941 do 1943 lat w wołyńskiej części Polesia. Ideowo odwoływały się do URL i idei atamana Petlury. Jako pierwsze używały nazwy UPA, która to nazwa została później przejęta przez banderowców. „Taras Bulba” stanowczo sprzeciwiał się napadom na polską ludność cywilną. W 1943 r. jego oddziały zostały rozbite przez banderowców. Bojownicy tej organizacji zostali przez banderowską UPA po części zlikwidowani a po części wcieleni do oddziałów podporządkowanych OUN (B)[5].
W lipcu 1944 r. powstała Ukraińska Główna Rada Wyzwoleńcza (UHWR) będąca platformą współpracy różnych organizacji nacjonalistycznych. W proklamacji deklarowano dążenie do powstania Ukraińskiego Niepodległego Zjednoczonego Państwa[6].UHWR deklarowała odejście od idei Doncowa i dążenie do porozumienia z Polakami Organizacja ta działała na Ukrainie, a później na emigracji[7].
Jesienią 1944 r. Niemcy wypuścili z obozu przedstawicieli elity ukraińskich nacjonalistów: tj. Stepana Banderę, Andrija Melnyka, Tarasa Borowca oraz Jarosława Stećko. W marcu 1945 r. powstał Ukraiński Komitet Narodowy i Ukraińska Armia Narodowa. Celem tych organizacji było niedopuszczenie do dostania się do sowieckiej niewoli Ukraińców z SSGalizien i innych[8].Interesujący jest fakt, iż kluczowe znaczenie w nie wydaniu NKWD Ukraińców z UAN miała bezpośrednia rozmowa jej dowódcy gen. Pawło Szandruka z gen.Władysławem Andersem[9].
Na ideologię tego ruchu wielki wpływ miały pisma Dmytro Doncowa szczególnie jego„Nacjonalizm” wydany w 1926 r. Relacje między narodami w jego opinii oparte były na zasadach darwinistycznej walki o byt. Demokracja i socjalizm jest ułudą, a politycy reprezentujący te idee są winni klęski Ukrainy. Rządy niepodległego kraju powinny być oparte na kadrowej, aktywnej i fanatycznej mniejszości. Jednak Doncow za wroga nr 1 uznawał Moskwę. Z tej przyczyny uznawał układ Piłsudski – Petlura za korzystny dla Ukrainy[10].Przeczy to obrazowi Doncowa-antypolaka jaki „pokutuje” w Polsce. Nie zmienia to faktu, że jego ideologia była pokrewna faszyzmowi i niestety miała ogromny wpływ na ukraińską młodzież. Przy czym zwracano uwagę na koncepcje historiozoficzne i filozoficzne niż na poglądy na geopolitykę. OUN wyrosły na podglebiu ideologii Doncowa porównuje się z innymi ruchami narodowo-radykalnymi ówczesnej Europy Środkowo-Wschodniej takimi jak, Żelazna Gwardia czy Ustasze[11].Co ciekawe sami członkowie OUN podawali za przykład niezłomnej i fanatycznej walki o niepodległość polsko-litewskie powstanie z 1863 r.[1].Jeden z działaczy nacjonalistycznych wspominał, że do walki inspirował go„Konrad Wallenrod”.Wielkie znaczenie dla rozwoju idei nacjonalistycznej ukraińskiej miał „Dekalog Ukraińskiego Nacjonalisty”autorstwa Stepana Łenkawśkiego. W oryginalnej wersji znalazły się tam takie„przykazania” jak np. 7 – „Nie zawahasz się spełnić największej zbrodni, kiedy wymaga tego dobro sprawy”. Krytykowano zarówno demokrację i liberalizm,anarchizm i socjalizm jak i komunizm[2].Jak widać idee OUN wpisywały się w ówczesny kierunek europejski kultu nacji i„silnej ręki”.
Źródło fotek w tym odcinku serii – WIkipedia. Na głównej – starcia podczas rewolucji w Kijowie. Fotka z okresu 18- 20 II 2014 r.
Zakończenie
Ten cykl to taki krotki zarys prądów ideowych, wydarzeń, koncepcji które ukształtowały naród Ukraiński, który w 1991 roku odzyskał (przynajmniej częściowo) podmiotowość. Oczywiście jest to temat rzeka i można by było rozwinąć ten cykl. Syntezy i streszczenia są jednak bardzo potrzebne. Dlatego też właśnie wrzucam na stronkę taką syntezę. Pewnie dziwi tytuł serii. „Inni bohaterowie” to po prostu ludzie tacy jak Wasyl Stus, ukraińscy bohaterowie z XX wieku niezwiązani z OUN i UPA. Data wrzucenia tej serii też nie przypadkowa. Luty sprzed pięciu lat to najważniejszy czas dla Ukrainy po 1991 r.
Następna gawęda o Ukrainie będzie bardzo kozacka – o Rewolucyjnej Powstańczej Armii Ukrainy i Wolnym Terytorium. To w maju.
[1] Tamże, s.49.
[2] Tamże, s. 49-50.
[1] http://kresy.pl/kresopedia/melnykowcy/
[dostęp: 18.03.2017]
.
[2] http://dzieje.pl/aktualnosci/dywizja-ss-galizien
[dostęp: 18.03.2017]
.
[3] J. Hrycak, Historia Ukrainy 1772-1999. Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. K. Kotyńska, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000, s. 237.
[4] Tamże, s. 247.
[5] http://www.historia.uwazamrze.pl/artykul/982799
[dostęp: 18.03.2017]
.
[6] G. Motyka, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, dz. cyt., s. 130-132.
[7] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Ukrainska-Glowna-Rada-Wyzwolencza;3991012.html
[dostęp: 18.03.2017]
.
[8] J. Hrycak, Historia Ukrainy 1772-1999. Narodziny nowoczesnego narodu, dz. cyt., s. 262-263.
[9] http://wyborcza.pl/alehistoria/1,121681,20571550,pawlo-szandruk-esesman-z-virtuti-militari-historia-wojenna.html?disableRedirects=true
[dostęp: 18.03.2017]
.
[10] G. Motyka, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, dz. cyt., s. 44, 45.
[11] Tamże, s. 52.
[1] G. Motyka, W kręgu „Łun w Bieszczadach”, Warszawa 2009, s. 11-13.
[2] Tenże, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, dz. cyt., s. 615-616.
[3] Tamże, s. 638-641.
[1] Tamże, s. 86-92.
[2] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Ukrainska-Powstancza-Armia;3991021.html
[dostęp: 18.03.2017]
.
[3] http://www.rp.pl/Polityka/160729727-Sejm-przyjal-uchwale-dotyczaca-Wolynia-ze-stwierdzeniem-o-ludobojstwie.html
[dostęp: 18.03.2017]
.
[4] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Ukrainska-Powstancza-Armia;3991021.html
[dostęp: 18.03.2017]
.
[5] G. Motyka, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, dz. cyt., s. 649-650.
[6] Tamże, s. 647-648.
[1] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Organizacja-Ukrainskich-Nacjonalistow;3951707.html [dostęp: 17.03.2017].
[2] G. Motyka, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, dz. cyt., s. 34-55.
[3] Tamże, s. 77-85.
[1] G. Motyka, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, dz. cyt., s. 34-38.
[2] Tamże, s. 37-38.
[1] A. Wilson, Ukraińcy, dz. cyt., s. 118.
[2] http://historia.org.pl/2014/11/24/ukrainska-emigracja-polityczna-po-ii-wojnie-swiatowej-na-zachodzie-do-1992-roku/
[dostęp: 17.03.2017]
.